Kiedy sadzić czosnek? Kompletny przewodnik dla ogrodnika
Czosnek, ten niepozorny, aromatyczny dodatek do kuchni, jest prawdziwym skarbem każdego ogrodu. Jego uprawa, choć pozornie prosta, wymaga zrozumienia kilku kluczowych zasad, a przede wszystkim – wyboru odpowiedniego momentu na sadzenie. To właśnie termin siewu decyduje w dużej mierze o obfitości i jakości plonów. W tym obszernym przewodniku zanurzymy się w tajniki uprawy czosnku, od wyboru odmiany, przez przygotowanie gleby, aż po pielęgnację i zbiory, ze szczególnym uwzględnieniem fundamentalnego pytania: kiedy sadzić czosnek?
Czosnek zimowy czy wiosenny? Poznaj różnice i wybierz idealny termin sadzenia
Decyzja o wyborze między czosnkiem zimowym a wiosennym to pierwszy i jeden z najważniejszych kroków w planowaniu uprawy. Różnice między tymi dwoma typami są znaczące i mają bezpośredni wpływ na termin sadzenia, pielęgnację oraz charakterystykę zbiorów.
Czosnek zimowy: Sekrety jesiennego sadzenia
Czosnek zimowy, zwany również ozimym, to odmiany sadzone jesienią, które zimują w gruncie, by wydać plon wczesnym latem. Jego główną zaletą jest to, że jest gotowy do zbioru znacznie wcześniej niż czosnek wiosenny, często już na przełomie czerwca i lipca. Ząbki czosnku zimowego są zazwyczaj większe, bardziej wyraziste w smaku i łatwiejsze do obierania. Mają jednak tendencję do krótszego przechowywania – zazwyczaj do późnej jesieni.
Kiedy dokładnie sadzić czosnek zimowy?
Optymalny termin to przełom września i października, a w cieplejszych regionach Polski i przy łagodnej jesieni, można pokusić się nawet o początek listopada. Kluczowe jest, aby sadzonki miały wystarczająco dużo czasu na ukorzenienie się przed nadejściem pierwszych, silnych mrozów, ale jednocześnie nie zdążyły wybić zbyt dużej części nadziemnej, która mogłaby przemarznąć. Przeciętnie potrzeba około 4-6 tygodni na solidne ukorzenienie.
* Zbyt wczesne sadzenie (np. w sierpniu): Może spowodować, że czosnek zbyt mocno wyrośnie przed zimą, co narazi go na uszkodzenia mrozowe. W efekcie, pędy mogą przemarznąć, a główki będą mniejsze lub rośliny w ogóle nie przetrwają.
* Zbyt późne sadzenie (np. w grudniu): Czosnek nie zdąży się odpowiednio ukorzenić, co osłabi jego odporność na mróz i negatywnie wpłynie na rozwój wiosną. Takie rośliny często mają problem z przetrwaniem zimy, a te, które przeżyją, dają bardzo słabe plony.
Praktyczna wskazówka: Obserwuj lokalne warunki pogodowe. Jeśli jesień jest wyjątkowo ciepła i sucha, można poczekać z sadzeniem do połowy października, a nawet początku listopada. Jeśli natomiast zapowiadane są wczesne przymrozki, lepiej posadzić czosnek już pod koniec września. Średnia temperatura gleby powinna oscylować w granicach 10-15°C i stopniowo spadać. Monitorowanie temperatury gleby jest tu kluczowe – proste termometry do gleby są łatwo dostępne i bardzo pomocne.
Czosnek wiosenny: Kiedy rozpocząć sadzenie?
Czosnek wiosenny, sadzony na wiosnę, ma dłuższy okres wegetacji w cieplejszych miesiącach. Zbiory czosnku wiosennego przypadają zazwyczaj na sierpień lub wczesny wrzesień. Główki są zazwyczaj nieco mniejsze niż u czosnku zimowego, ale za to dużo lepiej się przechowują – często nawet do kolejnej wiosny, zachowując świeżość i jędrność. Jest to świetna opcja dla tych, którzy chcą mieć zapasy czosnku przez cały rok.
Kiedy sadzić czosnek wiosenny?
Idealny moment to marzec lub początek kwietnia, czyli jak najwcześniej, gdy tylko ziemia rozmarznie i zacznie się ogrzewać. Czosnek wiosenny do prawidłowego rozwoju potrzebuje okresu chłodu (wernalizacji), dlatego wczesne sadzenie, gdy temperatura gleby jest jeszcze niska (około 5-10°C), jest kluczowe dla pobudzenia tworzenia dużych główek.
* Opóźnianie sadzenia: Może skutkować mniejszymi ząbkami i główkami, ponieważ rośliny nie będą miały wystarczająco dużo czasu na rozwój w optymalnych warunkach. Czosnek, który nie przejdzie odpowiednio długiego okresu chłodu, może wykształcić tylko jeden duży ząbek zamiast podzielonej główki.
Praktyczna wskazówka: Posadź czosnek wiosenny, gdy tylko ustąpią silne mrozy, a gleba będzie na tyle sucha, że da się ją swobodnie uprawiać. Nie bój się wczesnego sadzenia – czosnek wiosenny jest zaskakująco odporny na lekkie przymrozki po posadzeniu.
Przygotowanie gleby: Fundament udanej uprawy czosnku
Sukces w uprawie czosnku zaczyna się od odpowiednio przygotowanej gleby. Czosnek jest rośliną cebulową, co oznacza, że jego system korzeniowy nie jest zbyt rozbudowany i intensywnie penetrujący, dlatego jakość podłoża ma kluczowe znaczenie dla pobierania składników odżywczych i wody.
Analiza gleby i jej pH: Właściwa chemia to podstawa
Czosnek najlepiej rośnie w glebie o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego, czyli w zakresie pH od 6,0 do 7,0. W takich warunkach większość składników odżywczych jest dla roślin najlepiej dostępna.
* Jak sprawdzić pH? Najprostszą metodą jest użycie dostępnych w sklepach ogrodniczych kwasomierzy – elektronicznych lub papierkowych (z płynem Helliga). Dla precyzyjniejszych wyników, zwłaszcza w większych uprawach, warto oddać próbkę gleby do analizy w stacji chemiczno-rolniczej. Uzyskasz tam pełen obraz zawartości składników pokarmowych i precyzyjne zalecenia dotyczące nawożenia.
* Korekta pH:
* Gleba zbyt kwaśna (pH poniżej 6,0): Należy przeprowadzić wapnowanie. Najlepiej użyć nawozów wapniowych, takich jak wapno nawozowe tlenkowe (szybkie działanie) lub węglanowe (działanie wolniejsze, ale bezpieczniejsze dla struktury gleby). Wapnowanie najlepiej wykonać jesienią poprzedzającą sadzenie, aby wapno zdążyło przereagować z glebą.
* Gleba zbyt zasadowa (pH powyżej 7,0): Jest to rzadszy problem w Polsce. Można zastosować nawozy zakwaszające, takie jak siarczan amonu lub siarczan potasu, ale w przypadku czosnku zazwyczaj wystarczy obfite dodawanie materii organicznej (kompostu, obornika), która naturalnie delikatnie zakwasza glebę.
Pamiętaj, że pH gleby wpływa na dostępność składników pokarmowych. Na przykład, przy zbyt niskim pH, dostępność fosforu i molibdenu jest ograniczona, a przy zbyt wysokim – żelaza, manganu i boru.
Nawożenie: Obornik i kompost – naturalna siła wzrostu
Czosnek to roślina dosyć żarłoczna, która potrzebuje bogatej w składniki odżywcze gleby. Najlepszym sposobem na jej wzbogacenie jest stosowanie nawozów organicznych.
* Obornik: Jest to nawóz o niezastąpionych właściwościach. Nie tylko dostarcza azotu, fosforu i potasu, ale także poprawia strukturę gleby, zwiększa jej zdolność do zatrzymywania wody i powietrza oraz stymuluje aktywność mikroorganizmów. Obornik należy stosować w postaci dobrze przekompostowanej (tzw. przefermentowany obornik, najlepiej 4-6 miesięcy po rozłożeniu). Nigdy nie sadzimy czosnku bezpośrednio po świeżym oborniku, ponieważ może to prowadzić do przypalenia korzeni, gnicia ząbków lub nadmiernego wzrostu części zielonej kosztem główek. Optymalny termin zastosowania obornika to jesień roku poprzedzającego sadzenie czosnku, w dawce około 3-5 kg na metr kwadratowy.
* Kompost: To kolejny nieoceniony nawóz organiczny. Bogaty w mikroelementy i próchnicę, poprawia żyzność gleby, jej strukturę i zdolność do retencji wody. Kompost można stosować zarówno jesienią, jak i wiosną przed sadzeniem, w dawce 5-10 kg na metr kwadratowy. Może być płytko wkopany lub rozłożony na powierzchni gleby i delikatnie wymieszany.
* Nawozy zielone: Siew roślin nawozowych (np. facelii, gorczycy, łubinu, wyki) na stanowisku przeznaczonym pod czosnek w roku poprzedzającym uprawę to doskonała metoda na wzbogacenie gleby w materię organiczną i składniki odżywcze, a także poprawę jej struktury. Rośliny nawozowe należy przekopać z glebą w fazie kwitnienia.
Jeśli nie masz dostępu do obornika czy kompostu, możesz zastosować nawozy mineralne, pamiętając o ich zbilansowaniu. Przed sadzeniem warto zastosować nawozy fosforowo-potasowe, które sprzyjają rozwojowi korzeni i bulw. Azot należy stosować z umiarem, zwłaszcza wczesną wiosną, aby nie pobudzić nadmiernego wzrostu liści kosztem główek.
Przygotowanie gruntu: Głębokość i odstępy sadzenia
Po nawożeniu glebę należy odpowiednio przygotować.
* Głębokie spulchnianie: Czosnek, choć roślina cebulowa, potrzebuje dobrze spulchnionej gleby, aby korzenie mogły swobodnie się rozwijać, a główki powiększać. Przekop glebę na głębokość szpadla (około 25-30 cm), usuwając wszelkie chwasty i kamienie. Taka głębokość zapewnia odpowiednie napowietrzenie i drenaż, co zapobiega zastojom wody i gniciu cebul.
* Wyrównanie i rozplanowanie: Po spulchnieniu, wyrównaj powierzchnię grabiami. Następnie zaplanuj rzędy i odstępy.
Głębokość sadzenia:
* Czosnek zimowy: Ząbki sadzi się głębiej – na około 5-7 cm od wierzchołka ząbka do powierzchni gleby. Taka głębokość chroni je przed mrozem i wysadzaniem z gleby przez zimowe mrozy i rozmarzanie.
* Czosnek wiosenny: Sadzimy płycej – na około 3-5 cm. Płytsze sadzenie sprzyja szybszemu kiełkowaniu i rozwojowi, ponieważ gleba na tej głębokości szybciej się nagrzewa.
* Cebulki powietrzne (paczośniki): Jeśli sadzisz czosnek z cebulek powietrznych (np. czosnku słoniowego lub odmian wytwarzających kwiatostany), sadź je bardzo płytko, na 1-1,5 cm głębokości. Z nich w pierwszym roku otrzymasz małe, jednolite główki (tzw. „jednozazębowce”), które w kolejnym roku posadzone dadzą już normalne główki.
Odstępy sadzenia:
* W rzędzie: Zachowaj odstęp 10-15 cm między poszczególnymi ząbkami. Zapewnia to każdej roślinie wystarczającą przestrzeń do rozwoju główki oraz dostęp do składników odżywczych i wody. Zbyt gęste sadzenie prowadzi do konkurencji, co skutkuje mniejszymi główkami.
* Między rzędami: Optymalny odstęp to 20-30 cm. Ułatwia to pielęgnację – odchwaszczanie, podlewanie i ewentualne nawożenie. Pozwala także na lepszą cyrkulację powietrza, co minimalizuje ryzyko chorób grzybowych.
Płodozmian: Niezwykle ważne jest przestrzeganie zasad płodozmianu. Czosnku nie należy sadzić po sobie ani po innych roślinach z rodziny cebulowych (cebula, por, szczypiorek) przez co najmniej 3-4 lata. Zapobiega to kumulowaniu się chorób i szkodników specyficznych dla tych roślin w glebie, a także nadmiernemu wyczerpaniu gleby z konkretnych składników pokarmowych. Czosnek dobrze czuje się po roślinach kapustnych, dyniowatych, fasoli, grochu czy zbożach.
Wybór i przygotowanie materiału sadzeniowego: Podstawa zdrowego plonu
Jakość materiału sadzeniowego ma fundamentalne znaczenie dla sukcesu uprawy. Nawet najlepiej przygotowana gleba i idealny termin sadzenia nie dadzą zadowalających efektów, jeśli ząbki czosnku będą chore lub słabe.
Źródło materiału sadzeniowego: Zaufaj profesjonalistom
* Certyfikowany materiał sadzeniowy: Najbezpieczniej jest kupować ząbki czosnku przeznaczone do sadzenia od sprawdzonych producentów lub w renomowanych sklepach ogrodniczych. Taki czosnek jest zazwyczaj wolny od chorób wirusowych i grzybowych, a także selekcjonowany pod kątem najlepszych cech odmianowych.
* Czosnek z własnych zbiorów: Jeśli uprawiałeś czosnek w poprzednim sezonie i był zdrowy, możesz użyć własnych główek. Wybieraj te największe i najzdrowsze, pochodzące z roślin, które nie wykazywały żadnych objawów chorobowych.
* Unikaj czosnku spożywczego ze sklepu: Czosnek kupiony w supermarkecie do celów spożywczych często jest importowany i mógł być traktowany środkami opóźniającymi kiełkowanie. Co więcej, jego pochodzenie jest niepewne, a ryzyko przeniesienia chorób i szkodników do ogrodu jest wysokie.
Selekcja i przygotowanie ząbków
* Rozdzielanie główek: Główki czosnku należy rozdzielić na pojedyncze ząbki tuż przed sadzeniem – nie wcześniej, aby nie wysychały i nie traciły wigoru.
* Wybór ząbków: Do sadzenia wybieraj tylko duże, jędrne, zdrowe ząbki, pozbawione jakichkolwiek plam, uszkodzeń mechanicznych, pleśni czy oznak chorób. Mniejsze ząbki sadzi się rzadziej, gdyż dają mniejsze główki, lub przeznacza na spożycie.
* Orientacja ząbka: Ząbek sadzimy zawsze piętką (płaską częścią) do dołu, a wierzchołkiem (szpiczastym końcem) do góry. To z piętki wyrastają korzenie, a z wierzchołka pędy.
* Zaprawianie: Aby zwiększyć odporność na choroby grzybowe (np. fuzaryjne gnicie) i szkodniki (np. nicienie), można zanurzyć ząbki przed sadzeniem w roztworze środka grzybobójczego (zaprawy nasiennej) lub w naturalnych preparatach. Popularne metody naturalne to:
* Moczenie w nadmanganianie potasu: Roztwór o jasnoróżowym zabarwieniu (kilka kryształków na litr wody) na 20-30 minut. Działa odkażająco.
* Moczenie w roztworze popiołu drzewnego: Popiół jest źródłem potasu i działa lekko dezynfekująco.
* Moczenie w roztworze z czosnku lub cebuli: Wzmacnia odporność roślin.
Pamiętaj, że czosnku zimowego nie trzeba hartować na mróz – on jest naturalnie do niego przystosowany. Jego prawidłowe ukorzenienie jest kluczowe.
Pielęgnacja czosnku w trakcie wzrostu: Dbanie o idealne warunki
Posadzenie czosnku to dopiero początek. Aby uzyskać obfite i zdrowe zbiory, niezbędna jest systematyczna pielęgnacja przez cały okres wegetacji.
Podlewanie: Klucz do jędrnych główek
Czosnek potrzebuje regularnego i umiarkowanego podlewania, zwłaszcza w kluczowych fazach wzrostu:
* Po posadzeniu (czosnek zimowy): Umiarkowane podlewanie, aby ułatwić ukorzenienie, ale unikać nadmiernej wilgoci, która mogłaby prowadzić do gnicia.
* Wiosną, w fazie intensywnego wzrostu liści i tworzenia główek: Jest to okres największego zapotrzebowania na wodę, zazwyczaj od kwietnia do połowy czerwca. Regularne nawadnianie (1-2 razy w tygodniu, w zależności od pogody, około 10-15 litrów na m²) jest kluczowe dla powiększania się główek. Niedobór wody w tym okresie skutkuje małymi, słabo wykształconymi główkami.
* Przed zbiorami: Na około 2-3 tygodnie przed planowanymi zbiorami należy całkowicie zaprzestać podlewania. Pozwala to czosnkowi na przejście w fazę dojrzewania, utwardzenie łuski i lepsze przygotowanie do przechowywania. Nadmiar wody w tym okresie może spowodować pękanie główek, gnicie lub trudności w przechowywaniu.
Ważne: Czosnek nie toleruje zastojów wody. Gleba musi być dobrze przepuszczalna, aby nadmiar wody mógł swobodnie odpływać.
Ściółkowanie: Naturalna ochrona i optymalizacja warunków
Ściółkowanie to jedna z najskuteczniejszych metod poprawy warunków uprawy czosnku, zwłaszcza w przypadku czosnku zimowego.
* Materiały do ściółkowania: Najczęściej stosuje się słomę, kompost, zrębki drzewne, liście, a nawet agrowłókninę.
* Zalety ściółkowania:
* Utrzymanie wilgotności gleby: Warstwa ściółki ogranicza parowanie wody z powierzchni gleby, co zmniejsza potrzebę częstego podlewania.
* Hamowanie wzrostu chwastów: Chwasty konkurują z czosnkiem o wodę i składniki odżywcze. Ściółka ogranicza dostęp światła do powierzchni gleby, co znacząco redukuje ich wzrost.
* Ochrona przed mrozem (czosnek zimowy): Warstwa słomy lub liści działa jak izolator, chroniąc młode rośliny i korzenie przed silnymi mrozami, zwłaszcza w bezśnieżne zimy.
* Wzbogacanie gleby: Ściółka organiczna stopniowo rozkłada się, wzbogacając glebę w próchnicę i składniki odżywcze.
* Stabilizacja temperatury gleby: Ściółka pomaga utrzymać bardziej stabilną temperaturę gleby – chłodzi ją latem i izoluje zimą.
Grubość warstwy ściółki powinna wynosić około 5-10 cm. W przypadku czosnku zimowego, ściółkowanie najlepiej zastosować tuż po posadzeniu. Na wiosnę, gdy ryzyko silnych mrozów minie, część ściółki można delikatnie rozgarnąć, aby umożliwić szybsze nagrzewanie się gleby.
Odchwaszczanie i spulchnianie
Regularne odchwaszczanie jest kluczowe, ponieważ chwasty skutecznie konkurują z czosnkiem o wodę, światło i składniki odżywcze, drastycznie zmniejszając plony. Najlepiej usuwać chwasty ręcznie, zwłaszcza gdy czosnek jest jeszcze mały.
Delikatne spulchnianie gleby między rzędami po każdym obfitym deszczu lub podlewaniu zapobiega tworzeniu się skorupy, poprawia napowietrzenie korzeni i ułatwia wchłanianie wody. Należy to robić płytko, aby nie uszkodzić korzeni czosnku.
Nawożenie pogłówne: Wsparcie w odpowiednim momencie
* Wczesna wiosna (marzec/kwiecień): Po rozpoczęciu wegetacji, gdy pojawią się pierwsze zielone liście, czosnek zimowy i wiosenny można zasilić nawozem bogatym w azot, np. saletrą amonową (około 15-20 g/m²) lub płynnym nawozem organicznym (np. rozcieńczoną gnojówką z pokrzyw). Azot wspiera bujny rozwój liści, które są „fabrykami” produkującymi energię dla tworzenia się główek.
* Faza zawiązywania główek (maj/czerwiec): W tym okresie czosnek potrzebuje potasu i fosforu. Można zastosować nawozy wieloskładnikowe dedykowane dla warzyw cebulowych lub popiół drzewny (źródło potasu).
Usuwanie pędów kwiatostanowych (skapes)
W przypadku niektórych odmian czosnku zimowego (tzw. czosnku twardołodygowego) w okolicach czerwca pojawiają się pędy kwiatostanowe (skapes). Jeśli chcesz uzyskać większe główki czosnku, należy je usunąć, gdy tylko zaczną się zakręcać w charakterystyczny „świński ogonek”. Obrywanie skapesów przekierowuje energię rośliny z produkcji nasion na powiększanie podziemnych główek. Zostawienie kilku pędów jest dobrym wskaźnikiem dojrzałości czosnku. Skapesy są jadalne i stanowią wyśmienity dodatek do potraw.
Ochrona przed chorobami i szkodnikami
Czosnek jest rośliną stosunkowo odporną, ale bywa atakowany przez niektóre choroby i szkodniki.
* Choroby: Najczęściej spotykane to biała zgnilizna, fuzaryjna zgnilizna (różowa zgnilizna korzeni) i rdza czosnku. Zapobieganie polega na stosowaniu zdrowego materiału sadzeniowego, płodozmianie, odpowiednim drenażu gleby i unikaniu nadmiernego zagęszczenia. W przypadku wystąpienia rdzy, można zastosować opryski preparatami miedziowymi lub biologicznymi.
* Szkodniki: Nornice i myszy mogą podgryzać ząbki w ziemi. Czasem pojawia się nicień niszczyk zjadliwy – jego obecność dyskwalifikuje glebę pod uprawę czosnku na wiele lat. Zapobieganie obejmuje sadzenie zdrowego materiału i płodozmian.
Odporność na mróz i warunki klimatyczne: Zabezpiecz swoje plony
Zarówno czosnek zimowy, jak i wiosenny, wykazują pewną odporność na niskie temperatury, jednak warunki klimatyczne w Polsce mogą być zmienne, co wymaga czasem dodatkowej interwencji.
Czosnek zimowy a mróz
Czosnek zimowy jest genetycznie przystosowany do przetrwania zimy w gruncie. Młode rośliny są w stanie znieść mrozy nawet do -20°C, pod warunkiem, że są dobrze ukorzenione i okryte warstwą śniegu. Śnieg jest najlepszą naturalną izolacją.
Problemy pojawiają się, gdy:
* Brak pokrywy śnieżnej: W bezśnieżne, mroźne zimy gleba przemarza głębiej, co może uszkodzić słabo ukorzenione ząbki.
* Nagłe spadki temperatury: Gwałtowne ocieplenia i ponowne mrozy mogą być szkodliwe, ponieważ rośliny mogą zacząć wegetację i zostać zaskoczone przez powrót zimy.
Dodatkowe zabezpieczenia:
Jeśli mieszkasz w rejonie o surowszym klimacie lub obawiasz się bezśnieżnej zimy, warto zastosować dodatkowe zabezpieczenia:
* Gruba warstwa ściółki: Słoma (15-20 cm), liście lub agrowłóknina (gramatura min. 30 g/m²) rozłożone na grządce po posadzeniu i zmarznięciu wierzchniej warstwy gleby (aby uniknąć atrakcji dla gryzoni) doskonale izolują i chronią przed mrozem. Tę warstwę można usunąć stopniowo wczesną wiosną.
* Ochrona przed wiatrem: Sadzenie w miejscu osłoniętym od silnych, wysuszających wiatrów zimowych również zwiększa szanse na pomyślne przezimowanie.
Czosnek wiosenny a przymrozki
Czosnek wiosenny, choć sadzony, gdy mrozy ustępują, jest również odporny na sporadyczne, niewielkie przymrozki wiosenne (do -5°C). Jego młode pędy są w stanie wytrzymać takie spadki temperatur. Zazwyczaj nie wymaga dodatkowej ochrony, chyba że zapowiadane są bardzo silne, długotrwałe przymrozki po tym, jak roślina już mocno wyrośnie.
Wpływ klimatu na terminy sadzenia
Globalne zmiany klimatyczne, z coraz cieplejszymi jesieniami i łagodniejszymi zimami, skłaniają niektórych ogrodników do przesunięcia terminu sadzenia czosnku zimowego na później, nawet na początek listopada, aby uniknąć nadmiernego wzrostu przed zimą. Z kolei coraz wcześniejsze wiosny pozwalają na szybsze sadzenie czosnku wiosennego. Kluczem jest elastyczność i obserwacja lokalnych warunków, a nie ślepe trzymanie się kalendarza.
Zbiory i przechowywanie czosnku: Ukoronowanie wysiłku
Moment zbioru i prawidłowe przechowywanie są równie ważne, jak samo sadzenie i pielęgnacja. To one decydują o tym, jak długo będziesz cieszyć się własnym, aromatycznym czosnkiem.
Kiedy zbierać czosnek? Sygnały dojrzałości
Termin zbioru zależy od odmiany i terminu sadzenia, ale istnieją uniwersalne sygnały świadczące o dojrzałości czosnku:
* Czosnek zimowy: Zazwyczaj gotowy do zbioru na przełomie
