Kim są Baby Boomerzy? Demografia, Fenomen Globalny i Polskie Realia

Kim są Baby Boomerzy? Demografia, Fenomen Globalny i Polskie Realia

Współczesny świat jest mozaiką pokoleń, z których każde wnosi unikalną perspektywę, wartości i doświadczenia. Jednym z najbardziej wpływowych i często dyskutowanych jest pokolenie Baby Boomers. To liczna grupa, której narodziny naznaczyły globalny wyż demograficzny po II wojnie światowej, a ich życie i decyzje ukształtowały współczesną rzeczywistość ekonomiczną, społeczną i kulturową. Zrozumienie, kim są Boomerzy, to klucz do rozszyfrowania dynamiki międzypokoleniowej, którą obserwujemy każdego dnia – od rodzinnych rozmów, przez rynek pracy, aż po globalne wyzwania.

Kim więc jest „Boomer”? Zgodnie z powszechnie przyjętą definicją, to osoby urodzone w latach 1946-1964. Okres ten charakteryzował się gwałtownym wzrostem liczby urodzeń w wielu krajach rozwiniętych, co było bezpośrednią konsekwencją zakończenia globalnego konfliktu i powrotu żołnierzy do domów, połączonego z nastrojami optymizmu i odbudowy. W Stanach Zjednoczonych w latach 1946-1964 urodziło się blisko 76 milionów dzieci, stanowiąc około 40% ludności kraju w szczytowym okresie. Podobne trendy obserwowano w Europie Zachodniej, Kanadzie czy Australii.

Jednak definicja globalna to jedno, a lokalna specyfika drugie. Polscy Boomerzy, choć mieszczą się w tych samych ramach czasowych, dorastali i żyli w zupełnie innym kontekście historycznym i politycznym – w realiach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. To sprawia, że ich doświadczenia, wartości i perspektywy często znacząco różnią się od ich rówieśników z Zachodu, co jest kluczowe dla pełnego zrozumienia tego pokolenia w naszym kraju.

Charakterystyka Pokolenia Baby Boomers: Wartości, Technologia i Zmiana

To, co wyróżnia Baby Boomers, to nie tylko liczebność, ale także wspólne doświadczenia kształtujące ich poglądy i postawy. Dorastali w okresie powojennej odbudowy i prosperity (przynajmniej na Zachodzie), co często skutkowało poczuciem, że ciężka praca prowadzi do sukcesu i stabilizacji. Wartości takie jak lojalność wobec pracodawcy, dążenie do posiadania własnego domu, stabilność rodziny i bezpieczeństwo finansowe były dla nich priorytetem.

Wartości i Postawy

• Stabilność i Bezpieczeństwo: Dla wielu Boomerów, zwłaszcza tych, którzy przyszli na świat wkrótce po wojnie, świat był miejscem, które trzeba było odbudować. Cenili stabilizację społeczną i ekonomiczną, co przekładało się na ich wybory zawodowe i życiowe. Długoletnie zatrudnienie w jednej firmie, oszczędzanie na emeryturę, posiadanie własnego mieszkania czy domu – to były kamienie milowe ich sukcesu.
• Lojalność i Etyka Pracy: Boomerzy często charakteryzują się silnym etosem pracy. Wielu z nich pracowało w jednym miejscu przez większość swojej kariery, wierząc w ciężką pracę i poświęcenie jako drogę do awansu i bezpieczeństwa. Lojalność wobec firmy była dla nich naturalną wartością, różniącą się od bardziej płynnego podejścia do kariery, typowego dla młodszych generacji.
• Tradycjonalizm i Sentyment do Przeszłości: Ze względu na swoje doświadczenia, Boomerzy często wykazują sentyment do „starych dobrych czasów”. Jest to w dużej mierze związane z okresem ich młodości, kiedy to świat wydawał się bardziej przewidywalny, a wartości społeczne były czytelniejsze. Ta nostalgia może czasem prowadzić do oporu wobec gwałtownych zmian społecznych i kulturowych.

Technologia i Adaptacja

Jednym z najczęściej stereotypowych zarzutów wobec Boomerów jest ich rzekoma niechęć lub niezdolność do adaptacji do nowych technologii. Chociaż prawdą jest, że nie dorastali w erze cyfrowej, a ich edukacja nie obejmowała powszechnego użycia komputerów czy internetu, generalizowanie tej tezy jest krzywdzące.

• Wyzwania Cyfrowe: Faktycznie, część Boomerów może mieć trudności z płynnym poruszaniem się w świecie cyfrowym. Badania pokazują, że osoby starsze rzadziej korzystają z bankowości internetowej, mediów społecznościowych czy zaawansowanych aplikacji mobilnych. Według danych GUS z 2022 roku, choć odsetek osób w wieku 65+ korzystających z internetu systematycznie rośnie, nadal jest on znacząco niższy niż w młodszych grupach wiekowych (ok. 65% w porównaniu do ponad 98% dla osób 16-74 lata). To „cyfrowe wykluczenie” może być źródłem frustracji zarówno dla nich, jak i dla młodszych generacji.
• Potencjał Adaptacji: Nie można jednak zapominać, że wielu Boomerów aktywnie korzysta z technologii, zwłaszcza smartfonów i mediów społecznościowych, aby utrzymywać kontakty z rodziną i przyjaciółmi. Potrafią i chcą się uczyć, jeśli widzą sens i korzyści z nowego narzędzia. Wiele firm oferuje im szkolenia z obsługi programów czy narzędzi cyfrowych, doceniając ich doświadczenie i lojalność.

Postrzeganie Zmiany

Boomerzy byli świadkami i uczestnikami wielu przełomowych zmian – od eksploracji kosmosu, przez rewolucję seksualną (na Zachodzie), aż po globalizację i rozwój internetu. Ich podejście do zmian jest złożone. Z jednej strony, wiele z nich aktywnie kształtowało te zmiany, biorąc udział w ruchach społecznych, zmieniając oblicze gospodarki. Z drugiej strony, postęp technologiczny i kulturowy ostatnich 20 lat, który nabiera niespotykanego tempa, może być dla nich trudny do przyswojenia. Ich perspektywa często opiera się na doświadczeniu stabilnego wzrostu gospodarczego i społecznego, co może powodować niezrozumienie dla wyzwań i priorytetów młodszych generacji, takich jak kryzys klimatyczny, nierówności społeczne czy elastyczność rynku pracy.

Baby Boomers w Polsce: Specyfika Historyczna i Społeczna

Pojęcie „Baby Boomers” w odniesieniu do Polski wymaga szczególnego wyjaśnienia. O ile na Zachodzie powojenny wzrost demograficzny wiązał się z dobrobytem i optymizmem, o tyle w Polsce był to czas odbudowy ze zniszczeń wojennych w realiach narzuconego systemu komunistycznego. Polscy Boomerzy dorastali w realiach PRL-u, co fundamentalnie ukształtowało ich podejście do życia, pracy i społeczeństwa.

Okres Dorastania w PRL-u

• Odbudowa Kraju: Pokolenie to widziało, jak Polska podnosiła się z gruzów. Byli świadkami wielkich inwestycji, industrializacji i budowy mieszkań, ale także permanentnych niedoborów i trudności życia codziennego.
• Edukacja i Ideologia: Ich edukacja odbywała się w systemie państwowym, przesiąkniętym ideologią socjalistyczną, choć wielu z nich angażowało się w ruchy opozycyjne lub kultywowało wartości niezależne w domach.
• Przełomy Społeczne: Byli świadkami i często uczestnikami kluczowych momentów historii Polski: od marca 1968, przez wydarzenia Grudnia 1970, powstanie Solidarności w 1980 roku, stan wojenny, aż po przełom 1989 roku i transformację ustrojową. Te doświadczenia, pełne walki o wolność i suwerenność, są kluczowe dla zrozumienia ich postaw.

Wartości Ukształtowane przez System

Polscy Boomerzy szczególnie cenią sobie:

• Stabilność i Bezpieczeństwo Socjalne: Po dekadach niedoborów i niepewności, stabilna praca, dostęp do opieki zdrowotnej i emerytura były (i często nadal są) wyznacznikiem sukcesu. Ich doświadczenie „wszechogarniającego” państwa, które z jednej strony ograniczało wolności, z drugiej dawało poczucie pewnej opieki, kształtuje ich poglądy na rolę państwa dziś.
• Wartości Rodzinne: Rodzina była i jest dla nich ostoją w zmiennym świecie, miejscem pielęgnowania tradycji i przekazywania wartości. Jest to szczególnie ważne w Polsce, gdzie rodzina stanowiła azyl przed systemem.
• Sceptycyzm wobec Gwałtownych Zmian: Choć przeszli przez radykalne zmiany ustrojowe, często podchodzą z dystansem do kolejnych, szybkich transformacji, zarówno technologicznych, jak i społecznych. Mogą obawiać się utraty kulturowej tożsamości czy poczucia przynależności w szybko zmieniającym się świecie. Słowo „transformacja” w ich słowniku często niesie ze sobą nie tylko nadzieję, ale i wspomnienie trudności ekonomicznych lat 90.

Relacje z Młodszymi Pokoleniami

Relacje polskich Boomerów z młodszymi generacjami (Gen X, Millenialsi, Gen Z) są szczególnie naznaczone różnicami historycznymi. Dla wielu młodych ludzi PRL to abstrakcja z podręczników historii, dla ich dziadków i rodziców – codzienne życie.

Konflikty mogą wynikać z:

• Różnic w Doświadczeniu Życiowym: Młodsze pokolenia, dorastające w wolnej Polsce, mają inne oczekiwania wobec państwa, rynku pracy czy rozwoju osobistego. Nie rozumieją konieczności „załatwiania” spraw, specyficznej mentalności „radzenia sobie” w warunkach niedoborów, czy wartości stabilności ponad wszystko.
• Podejścia do Technologii: Jak wspomniano, Boomerzy nie byli „cyfrowymi tubylcami”. Ich dzieci i wnuki są. To generuje różnice w komunikacji, dostępie do informacji i codziennym funkcjonowaniu.
• Wartości Społecznych: Młodsze pokolenia często są bardziej otwarte na różnorodność, prawa mniejszości, kwestie ekologiczne. Boomerzy, wychowani w bardziej jednorodnym społeczeństwie, mogą mieć trudności z przyjęciem tych zmian, co prowadzi do napięć i poczucia niezrozumienia.

Mimo tych różnic, polscy Baby Boomers odgrywają nieocenioną rolę jako pomost między dawnymi a współczesnymi czasami. To oni przekazują młodszym generacjom wiedzę o historii, tradycji i wartościach rodzinnych. Są rodzicami i dziadkami, którzy wychowali w duchu polskiej kultury i historii miliony obywateli, kształtując tym samym przyszłość narodu. Ich doświadczenie jest bezcenną lekcją o przetrwaniu, adaptacji i budowaniu lepszego jutra, nawet w obliczu największych wyzwań.

Baby Boomers na Rynku Pracy: Doświadczenie vs. Nowe Wyzwania

Pokolenie Baby Boomers, jako najliczniejsza grupa demograficzna, miało ogromny wpływ na rynek pracy. W miarę ich dojrzewania kształtowali kulturę korporacyjną, a dziś, w obliczu zbliżającej się emerytury, stawiają przed firmami nowe wyzwania i możliwości.

Kariera, Lojalność i Doświadczenie

Większość Boomerów weszła na rynek pracy w latach 70. i 80. XX wieku. Ich kariery często charakteryzowały się dużą stabilnością i długoletnim zatrudnieniem w jednej lub kilku firmach. W Polsce, w czasach PRL, zmiana pracy nie była tak prosta, a rynek pracy był zdominowany przez państwowe przedsiębiorstwa. Lojalność wobec pracodawcy była nie tylko wartością, ale często koniecznością.

• Bogate Doświadczenie Zawodowe: Boomerzy posiadają ogromną wiedzę branżową, którą zdobywali przez dekady. Pracowali w różnych systemach ekonomicznych (w Polsce – w gospodarce centralnie planowanej i rynkowej), co dało im unikalną perspektywę i zdolność do rozwiązywania problemów w warunkach zmienności.
• Umiejętności Miękkie: Dzięki długoletniej pracy w zespołach, rozwinęli silne umiejętności interpersonalne, takie jak negocjacje, zarządzanie zespołem, rozwiązywanie konfliktów. Są często świetnymi mentorami, gotowymi dzielić się swoją wiedzą z młodszymi.
• Etyka Pracy: Silnie rozwinięty etos pracy, punktualność, zaangażowanie i odpowiedzialność to cechy, które często przypisuje się Boomerom. Pracują z poczuciem misji i często stawiają pracę na wysokim miejscu w hierarchii wartości.

Wyzwania na Współczesnym Rynku Pracy

Dynamiczny rozwój technologii, globalizacja i zmieniające się oczekiwania młodszych pokoleń stawiają Boomerów przed nowymi wyzwaniami:

• Technologiczna Luka: O ile młodsze pokolenia są „cyfrowymi tubylcami”, Boomerzy często musieli uczyć się nowych technologii „w locie”. Firmy muszą inwestować w szkolenia cyfrowe, aby zapewnić im dostęp do narzędzi niezbędnych w nowoczesnym środowisku pracy. Badania McKinsey pokazują, że pracownicy powyżej 55 roku życia, choć wciąż są cennymi zasobami wiedzy, statystycznie rzadziej uczestniczą w szkoleniach z nowych technologii niż ich młodsi koledzy.
• Elastyczność vs. Tradycja: Młodsze pokolenia cenią elastyczność, równowagę między życiem prywatnym a zawodowym (work-life balance) i szybką ścieżkę kariery. Boomerzy często preferują stabilność, tradycyjne struktury i jasne zasady, co może prowadzić do tarć w zespołach międzypokoleniowych.
• Problem Zastępowalności: W miarę jak Boomerzy odchodzą na emeryturę, firmy stają przed wyzwaniem transferu wiedzy i doświadczenia. Brak skutecznego planowania sukcesji może prowadzić do utraty bezcennego know-how i spowolnienia procesów. W Europie, do 2030 roku, blisko 30% obecnej siły roboczej będzie w wieku przedemerytalnym, co oznacza ogromne wyzwanie dla rynków pracy.

Praktyczne Wskazówki dla Firm i Pracowników

Jak efektywnie wykorzystać potencjał Boomerów i zminimalizować wyzwania?

• Programy Mentoringowe i Reverse Mentoring: Starsze pokolenia mogą mentorować młodszych w zakresie wiedzy branżowej i umiejętności miękkich. Z kolei młodsi mogą edukować Boomerów w zakresie nowych technologii i trendów cyfrowych. To obopólna korzyść i budowanie mostów.
• Szkolenia i Rozwój: Stworzenie programów szkoleniowych dostosowanych do potrzeb Boomerów, które skupiają się na praktycznych zastosowaniach technologii i ich integracji z dotychczasowymi procesami.
• Elastyczne Formy Zatrudnienia: Zamiast nagłego przejścia na emeryturę, oferowanie Boomerom możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin, jako konsultanci lub eksperci. To pozwala na stopniowe przekazywanie wiedzy i utrzymanie cennych zasobów w firmie.
• Docenianie Różnorodności: Podkreślanie wartości, jaką wnosi każde pokolenie. Tworzenie kultury, w której doświadczenie i innowacyjność są komplementarne, a nie antagonistyczne.

Baby Boomers nadal odgrywają kluczową rolę w gospodarce. Ich unikalne kwalifikacje i doświadczenie są atutem, który, jeśli zostanie odpowiednio wykorzystany, może przyczynić się do dalszego rozwoju firm i społeczeństwa.

„OK, Boomer”: Fenomen Kulturalny i Konflikt Pokoleniowy

Wyrażenie „OK, Boomer” eksplodowało w przestrzeni internetowej w 2019 roku, stając się memem, a zarazem symbolem narastającego konfliktu międzypokoleniowego. Pochodzące z kultury memów internetowych, szybko przeniknęło do głównego nurtu, wywołując dyskusje i kontrowersje.

Pochodzenie i Użycie Wyrażenia

Fraza „OK, Boomer” początkowo była używana przez przedstawicieli Pokolenia Z i Millenialsów jako ironiczna, lekceważąca odpowiedź na rady lub uwagi starszych osób, które były postrzegane jako przestarzałe, oderwane od rzeczywistości lub paternalistyczne. Często pojawiała się w kontekście klimatycznym, ekonomicznym (np. kryzys mieszkaniowy, student debt), czy społecznym (np. prawa LGBTQ+, kwestie równościowe).

• Symptom Frustracji: „OK, Boomer” stało się skrótem myślowym dla wyrażenia frustracji młodszych pokoleń wobec tego, co postrzegają jako konserwatyzm, brak zrozumienia dla ich wyzwań, a czasem wręcz obwinianie ich za problemy, które odziedziczyli po poprzednich generacjach.
• Odrzucenie Autorytetu: Mem ten symbolizuje odrzucenie tradycyjnego autorytetu starszego pokolenia, często zarzucając mu brak empatii, ignorowanie nowych realiów i utratę kontaktu z bieżącymi problemami.
• Pejoratywny Wydźwięk: Choć początkowo mogło być używane z humorem, szybko nabrało negatywnego wydźwięku, stając się narzędziem do dyskredytowania czy uciszania „głosu Boomerów” w dyskusji.

Podłoże Konfliktu Pokoleniowego

Zjawisko „OK, Boomer” nie jest jedynie modą internetową, lecz symptomem głębszych, narastających napięć międzypokoleniowych. Te napięcia wynikają z fundamentalnych różnic w doświadczeniach, wartościach i perspektywach na życie, wzmacnianych przez szybkie zmiany społeczne i technologiczne.

• Różnice Ekonomiczne: Młodsze pokolenia często postrzegają Boomerów jako pokolenie, które „miało łatwiej” – niższe koszty edukacji, dostępność mieszkań, stabilne miejsca pracy z dobrą emeryturą. Dla Millennialsów i Gen Z realia są inne: rosnące ceny nieruchomości, konieczność płacenia za studia, niestabilny rynek pracy, wizja niskich emerytur. To rodzi poczucie niesprawiedliwości.
• Kwestie Środowiskowe: Młodzież, zwłaszcza Gen Z, jest znacznie bardziej świadoma kryzysu klimatycznego i obawia się o przyszłość planety. Często obwiniają starsze pokolenia za brak działania, konsumpcjonizm i polityki, które doprowadziły do obecnej sytuacji.
• Wartości Społeczne i Kulturowe: Młodsze generacje są bardziej otwarte na różnorodność, inkluzywność, i kwestionują tradycyjne normy społeczne. Boomerzy, wychowani w innych realiach, mogą postrzegać te zmiany jako zagrożenie dla ugruntowanych wartości.
• Komunikacja i Stereotypy: Stereotypy działają w obie strony. Boomerzy mogą postrzegać młodszych jako leniwych, roszczeniowych, uzależnionych od technologii. Młodsi zaś widzą Boomerów jako konserwatywnych, upartych i oderwanych od współczesności. Taka polaryzacja utrudnia konstruktywny dialog.

W Polsce ten konflikt również jest obecny, choć z nieco inną specyfiką. Polscy Boomerzy często czują się niezrozumiani, zwłaszcza że to oni w dużej mierze budowali współczesną Polskę po 1989 roku, doświadczając ciężkiej transformacji. Zarzuty o „łatwiejsze życie” są w ich przypadku szczególnie krzywdzące, biorąc pod uwagę realia PRL-u i walkę o wolność. Z drugiej strony, młodsze pokolenia w Polsce również borykają się z wyzwaniami, takimi jak rosnące koszty życia, niskie płace w porównaniu do krajów zachodnich, czy brak stabilności na rynku pracy.

„OK, Boomer” jest więc nie tylko memem, ale kulturowym barometrem mierzącym poziom napięć między pokoleniami. Jego pojawienie się jest sygnałem, że potrzebny jest głębszy dialog i wzajemne zrozumienie, aby móc wspólnie budować przyszłość.

Jak Zrozumieć Boomerów? Praktyczne Porady na Rzecz Dialogu Międzypokoleniowego

Rozumienie i budowanie mostów między pokoleniami to klucz do harmonijnego społeczeństwa i efektywnych zespołów. Zamiast pogłębiać podziały podsycane przez memy i stereotypy, warto postawić na empatię i konstruktywny dialog. Boomerzy mają do zaoferowania niezwykle cenne doświadczenie, a młodsze pokolenia – świeże spojrzenie i innowacyjność. Jak to wszystko połączyć?

1. Aktywne Słuchanie i Empatia

• Zrozumienie Kontekstu: Zamiast od razu oceniać, spróbuj zrozumieć, skąd biorą się poglądy Boomerów. Ich wartości i postawy są silnie ukształtowane przez unikalne doświadczenia historyczne i społeczne – zwłaszcza w Polsce. Pytaj o ich młodość, o czasy, w których dorastali, o wyzwania, z jakimi się mierzyli. To otworzy drzwi do zrozumienia ich perspektywy.
• Unikanie Generalizacji: Nie każdy Boomer jest taki sam. Unikaj szufladkowania i stereotypów. Traktuj każdą osobę indywidualnie, doceniając jej unikalne cechy i historię.
• Walidacja Doświadczeń: Nawet jeśli nie zgadzasz się z czyimś poglądem, możesz uznać jego doświadczenie. Powiedz: „Rozumiem, że dla Ciebie tamte czasy były trudne/stabilne” lub „Doceniam Twoje doświadczenie w tej kwestii”. To buduje zaufanie.

2. Efektywna Komunikacja

• Jasność i Konkretność: Przy komunikacji z Boomerami, zwłaszcza w kwestiach technologicznych, stawiaj na jasne, proste komunikaty. Unikaj żargonu i skrótów. Krok po kroku wyjaśniaj procesy, które dla młodszych są intuicyjne.
• Cierpliwość: Tempo przyswajania nowych informacji może być różne. Bądź cierpliwy i oferuj wsparcie, a nie krytykę. Pamiętaj, że dla Boomerów to często jest nauka zupełnie nowego języka.
• Wybór Odpowiedniego Kanału: Choć Boomerzy coraz częściej korzystają z internetu, wciąż preferują rozmowę telefoniczną lub spotkania osobiste w ważnych sprawach. Dostosuj kanał komunikacji do ich preferencji, a nie tylko do swoich.

3. Budowanie Mostów w Rodzinie

• Wspólne Aktywności: Spędzajcie czas na wspólnych aktywnościach, które łączą pokolenia – gotowanie tradycyjnych potraw, opowiadanie historii rodzinnych, wspólne wyjazdy. To buduje więzi emocjonalne.
• Nauczanie Obustronne: Dzieci i wnuki mogą uczyć dziadków obsługi smartfona, komunikatorów czy mediów społecznościowych. W zamian mogą czerpać z wiedzy Boomerów na temat historii, rzemiosła, czy „życia bez internetu”. Pamiętaj o „reverse mentoringu”.
• Docenianie Roli: Pamiętaj, że Boomerzy często byli i są filarem rodziny. Doceniaj ich wkład, miłość i poświęcenie. Dzień Babci i Dziadka to doskonała okazja, by wyrazić wdzięczność, ale docenianie powinno być obecne w codziennym życiu.

4. Współpraca na Rynku Pracy

• Zespoły Międzypokoleniowe: Twórz zespoły składające się z przedstawicieli różnych generacji. To pozwala na wymianę wiedzy, doświadczeń i perspektyw. Badania pokazują, że różnorodność wiekowa w zespołach może zwiększyć innowacyjność i efektywność.
• Programy Mentoringowe: Wdrażaj programy, w których doświadczeni Boomerzy mogą mentorować młodszych pracowników, przekazując im wiedzę branżową i umiejętności miękkie. W drugą stronę, młodzi mogą wprowadzać Boomerów w świat nowych technologii i zwinnych metodyk pracy.
• Elastyczne Rozwiązania: Firmy powinny oferować Boomerom elastyczne formy zatrudnienia (np. częściowy etat, praca projektowa, konsulting), aby nie tracili ich cennego doświadczenia, gdy zbliżają się do wieku emerytalnego.

5. Przeciwdziałanie Stereotypom w Mediach

• Świadomość Języka: Zwracaj uwagę na to, jak media i internet przedstawiają poszczególne pokolenia. Unikaj powielania krzywdzących stereotypów.
• Edukacja Społeczna: Wspieraj inicjatywy edukacyjne, które promują dialog międzypokoleniowy i pokazują wartość współpracy między różnymi grupami wiekowymi.

Zamiast rzucać „OK, Boomer”, spróbujmy podejść do Baby Boomers z otwartością i ciekawością. To pokolenie, które przeżyło jedne z najbardziej dynamicznych i burzliwych okresów w historii, a ich perspektywa jest bezcenna. Wzajemne zrozumienie i szacunek są fundamentem budowania silnego, spójnego społeczeństwa, w którym wszystkie pokolenia mogą się rozwijać i współistnieć w harmonii.